Bài viết này nêu ra những lưu ý khi thiết kế, lựa chọn Trung tâm báo cháy địa chỉ dựa trên QCVN 10:2025/BCA và TCVN 7568-14:2025 – “Hệ thống báo cháy – phần 14: Thiết kế, lắp đặt các hệ thống báo cháy cho nhà và công trình” được viện dẫn như tài liệu kỹ thuật bắt buộc khi thiết kế hệ thống báo cháy tự động.

Trong hệ thống phòng cháy chữa cháy của nhà, công trình, nếu loa thông báo – hướng dẫn thoát nạn được xem là phương tiện truyền đạt thông tin khi xảy ra sự cố, thì trung tâm báo cháy địa chỉ đóng vai trò là thiết bị điều khiển, giám sát trung tâm của hệ thống, thực hiện chức năng phát hiện cháy sớm, xử lý tín hiệu và truyền lệnh điều khiển đến các hệ thống, thiết bị có liên quan. Nhằm nâng cao chất lượng khi thiết kế, lắp đặt Trung tâm báo cháy địa chỉ, Cục Cảnh sát PCCC và CNCH tổng hợp một số nội dung để các đơn vị cần lưu ý trong quá trình tổ chức thực hiện cụ thể như sau:

1. Khái niệm, vai trò của trung tâm báo cháy địa chỉ

Trung tâm báo cháy (hay còn gọi tủ báo cháy, tủ trung tâm…) là thiết bị quan trọng của hệ thống báo cháy tự động, được xem là trung tâm “đầu não” của hệ thống báo cháy tự động, dùng để tiếp nhận, hiển thị, xử lý thông tin từ các thiết bị đầu vào (như đầu báo cháy, nút ấn) và tự động kích hoạt các thiết bị báo động, cũng như các thiết bị điều khiển ngoại vi (như hệ thống chữa cháy tự động, điều khiển thang máy, quạt thông gió, cửa sập, màn cuốn ngăn cháy, cửa chống cháy…). 

Trung tâm báo cháy có bốn vai trò và nhiệm vụ chính như sau: (1) là một bộ phận đầu não của hệ thống báo cháy tự động có nhiệm vụ thu, nhận, xử lý tín hiệu theo các thuật toán đã được lập trình; (2) thực hiện vai trò giám sát liên tục với nhiệm vụ kiểm tra trạng thái hoạt động bình thường, báo cháy, báo lỗi, mất nguồn… của tất cả thiết bị trên toàn hệ thống 24/7; (3) thực hiện vai trò điều phối hoạt động của các thiết bị có trong hệ thống báo cháy, với nhiệm vụ kích hoạt các thiết bị cảnh báo (chuông, đèn, loa thông báo, hướng dẫn thoát nạn…) và gửi tín hiệu để điều khiển đến các hệ thống tự động hóa PCCC khác (như hệ thống quản lý tòa nhà, báo cháy cho cơ quan Cảnh sát PCCC và CNCH…); (4) thực hiện vai trò tổng hợp, thống kê để nhiệm vụ ghi nhận và lưu trữ nhật ký sự kiện phục vụ công tác kiểm tra, bảo dưỡng, bảo trì và đánh giá sau sự cố.

2. Phân loại trung tâm báo cháy địa chỉ

Trung tâm báo cháy địa chỉ có thể được phân loại theo ba tiêu chí: khả năng xử lý thông tin; khả năng kết nối; theo dung lượng, quy mô quản lý thiết bị của hệ thống.

2.1. Phân loại theo khả năng xử lý thông tin

Việc phân loại theo khả năng xử lý thông tin dựa trên tính năng, độ tin cậy của từng hệ thống. Theo cách phân loại này có 03 lại trung tâm báo cháy như sau: (1) trung tâm báo cháy địa chỉ tiêu chuẩn: chỉ thực hiện chức năng cơ bản như truy vấn địa chỉ (Polling) và hiển thị chính xác vị trí thiết bị; thiết bị trên mạch vòng là thiết bị địa chỉ thụ động; phù hợp cho các công trình có quy mô vừa, yêu cầu độ chính xác về vị trí. (2) trung tâm báo cháy thông minh: có bộ vi xử lý mạnh để thực hiện các thuật toán phức tạp hơn như đo được nhiều thông số kỹ thuật như cường độ dòng điện, điện áp trên các loop; đo độ bụi bẩn; điều chỉnh độ nhạy của các đầu báo cháy; hoặc có thể lập trình để điều khiển các thiết bị ngoại vi theo kịch bản; phù hợp với các công trình lớn (như nhà cao tầng, trung tâm thương mại, công nghiệp…) để giảm báo động giả và tối ưu các phương án chống cháy lan, ngăn cháy, liên động với hệ thống chữa cháy tự động... (3) trung tâm báo cháy mạng: là các trung tâm thông minh được kết nối với nhau qua mạng truyền thông (TCP/IP hoặc RS-485/Fiber Optic) để chia sẻ thông tin và điều khiển toàn bộ các trung tâm báo cháy thành phần được kết nối vào; thường được sử dụng cho các khu đô thị, tổ hợp nhà cao tầng, khu công nghiệp lớn có nhiều tòa nhà riêng biệt…

2.2. Phân loại theo khả năng kết nối: (1) trung tâm báo cháy đơn lẻ: chỉ có một trung tâm báo cháy duy nhất quản lý toàn bộ hệ thống; phù hợp với một tòa nhà độc lập, quy mô nhỏ. (2) trung tâm báo cháy được kết nối theo mạng ngang hàng (Peer-to-Peer Network): nhiều tủ trung tâm báo cháy được kết nối với nhau, có thể giám sát và điều khiển các tủ khác; nếu một tủ lỗi, các tủ còn lại vẫn hoạt động và có thể hiển thị thông tin của tủ lỗi. Ưu điểm của kiểu kết nối này là độ tin cậy cao, tính dự phòng cao, phù hợp cho các công trình phức hợp, bố trí phân tán. (3) trung tâm báo cháy được kết nối theo mạng Chủ - Tớ (Master-Slave Network): Có một trung tâm báo cháy chính, là Chủ (Master) chịu trách nhiệm giám sát và điều khiển toàn bộ; các trung tâm báo cháy còn lại là Tớ (Slave) chỉ gửi thông tin. Phù hợp với các hệ thống cần một điểm điều khiển tập trung duy nhất (như Phòng điều khiển trung tâm của tòa nhà, Cảng hàng không…).

2.3. Phân loại theo dung lượng, quy mô quản lý thiết bị của hệ thống

Dựa trên số lượng mạch vòng (loop) mà trung tâm báo cháy có thể hỗ trợ, quyết định số lượng thiết bị tối đa mà hệ thống có thể quản lý. Theo đó có thể chia thành 03 loại chính gồm: trung tâm báo cháy dung lượng nhỏ ( có từ 1 đến 2 loop, quản lý tối đa khoảng từ 250 đến 500 thiết bị); trung tâm báo cháy dung lượng trung bình (có từ 4 đến 8 loop, quản lý tối đa khoảng từ 1.000 đến 2.000 thiết bị); trung tâm báo cháydung lượng lớn (có từ 8 loop trở lên, có khả năng mở rộng, quản lý được hàng ngàn thiết bị và thường là loại có khả năng kết nối mạng).

          3. Cấu trúc và nguyên lý hoạt động của trung tâm báo cháy địa chỉ

3.1. Cấu trúc và các bộ phận chính

Trung tâm báo cháy địa chỉ bao gồm các khối chức năng chính sau: (1) Bộ xử lý trung tâm (CPU/Main Board): là bộ phận chứa chương trình điều khiển và logic vận hành; thực hiện việc giải mã tín hiệu địa chỉ và xử lý các thuật toán báo cháy (như kích hoạt liên động với các hệ thống chữa cháy tự động, các thiết bị ngoại vi khác như rèm, màn ngăn cháy…). (2) Bộ cấp nguồn: cung cấp nguồn điện ổn định cho toàn bộ hệ thống, bao gồm mạch chuyển đổi, mạch sạc và giám sát nguồn dự phòng. (3) Mô-đun vòng lặp (loop card): là giao diện truyền thông hai chiều giữa trung tâm và các thiết bị địa chỉ; số lượng loop card quyết định khả năng mở rộng của hệ thống. (4) Màn hình điều khiển, hiển thị thông tin: giao diện người dùng, gồm màn hình hiển thị thông tin địa chỉ, các đèn chỉ thị trạng thái và các phím chức năng. (5) Thiết bị truyền tín hiệu: bộ phận có thể tự động truyền tín hiệu báo cháy đến cơ quan Cảnh sát PCCC & CNCH khi được thiết lập.

3.2. Nguyên lý hoạt động của trung tâm báo cháy địa chỉ

Nguyên lý hoạt động chính của trung tâm báo cháy địa chỉ là kỹ thuật truy vấn (Polling). Bộ xử lý trung tâm (qua Loop Card) liên tục gửi các gói tín hiệu điện tử theo địa chỉ cụ thể đi khắp mạch vòng (Loop) để truy vấn tình trạng của từng thiết bị địa chỉ. Mỗi thiết bị địa chỉ khi nhận được gói tín hiệu có mã ID trùng khớp với địa chỉ của mình sẽ phản hồi lại Trung tâm về trạng thái hiện tại (Normal/Bình thường, Pre-alarm/Báo động sơ bộ, Fire/Cháy, Fault/Lỗi). Trường hợp nhận được phản hồi "Bình thường (Normal)", Trung tâm tiếp tục truy vấn thiết bị tiếp theo; nếu nhận được phản hồi "Đang xảy cháy/Fire", Trung tâm ngay lập tức hiển thị chính xác địa chỉ của thiết bị đó trên màn hình, kích hoạt các đầu ra báo động/điều khiển theo lập trình và ghi nhận sự kiện vào nhật ký.

          4. Những lưu ý quan trọng khi thiết kế, lựa chọn trung tâm báo cháy địa chỉ

4.1. Về yêu cầu trang bị

Yêu cầu trang bị hệ thống báo cháy tự động được quy định bắt buộc tại Phụ lục A của QCVN 10:2025/BCA. Căn cứ định nghĩa trong TCVN 7568-14:2025, hệ thống báo cháy địa chỉ là hệ thống mà khi xảy ra cháy sẽ cho phép chỉ thị đến từng thiết bị trong mạng (đầu báo cháy địa chỉ, module, nút ấn báo cháy địa chỉ,…). Từ đó có thể nhận thấy trung tâm báo cháy địa chỉ cần được ưu tiên áp dụng đối với: (1)nhà cao tầng, công trình có nhiều tầng hầm, nhiều khu chức năng; (2)công trình công cộng, thương mại, dịch vụ, văn phòng có số người tập trung lớn với công năng nhiều và phức tạp; (3)nhà để xe, nhà sản xuất, kho tàng, công trình hạ tầng kỹ thuật có nhiều khoang cháy, nhiều khu vực khó tiếp cận; (4)các công trình có yêu cầu liên động nhiều hệ thống (thang máy, hệ thống tăng áp – hút khói, hệ thống chữa cháy tự động, hệ thống BMS,…).

4.2. Về yêu cầu kỹ thuật

- Điều 4.1.2 TCVN 7568-14:2025 quy định hệ thống báo cháy phải được thiết kế bảo đảm phát hiện cháy nhanh, báo động rõ ràng, có khả năng chống nhiễu và không bị tê liệt một phần hay toàn bộ do tác động của đám cháy trước khi phát hiện ra cháy. Trên cơ sở đó, đối với trung tâm báo cháy địa chỉ, cần đặc biệt lưu ý một số yêu cầu kỹ thuật sau: (1)phải có chức năng giám sát liên tục tình trạng các loop và thiết bị trên hệ thống (mất nguồn, đứt mạch, chập mạch, mất kết nối…); (2)có khả năng phân biệt rõ ràng giữa tín hiệu báo cháy, tín hiệu sự cố kỹ thuật và trạng thái thiết bị bị cô lập thông qua hệ thống đèn chỉ thị, âm thanh và nội dung hiển thị trên màn hình; (3)được trang bị chức năng ghi và lưu trữ nhật ký sự kiện phục vụ công tác kiểm tra, đánh giá và xử lý sau sự cố; (4)khi xảy ra sự cố trên một đoạn loop, hệ thống vẫn phải duy trì hoạt động bình thường đối với phần còn lại, không để “sự cố thứ cấp” lan rộng làm mất chức năng toàn bộ loop (một lỗi thiết kế khá phổ biến là không bố trí hoặc bố trí đảm bảo số lượng module cách ly ngắn mạch, dẫn tới chỉ một điểm chập dây cũng có thể làm tê liệt toàn bộ loop); (5) trung tâm phải có 02 nguồn độc lập gồm nguồn điện xoay chiều ưu tiên và nguồn điện dự phòng (ắc quy), trong đó dung lượng của nguồn dự phòng phải đủ duy trì hệ thống 24 giờ ở chế độ thường và 30 phút ở chế độ báo cháy.

- Điều 5.1 TCVN 7568-14:2025 quy định khi thiết kế hệ thống báo cháy phải xem xét đầy đủ loại nhà, loại công trình, điều kiện môi trường, phạm vi hoạt động và yêu cầu bảo đảm an toàn cháy. Trên cơ sở đó, khi lựa chọn trung tâm báo cháy địa chỉ cần đánh giá đầy đủ các yếu tố sau: (1)số lượng loop và số địa chỉ tối đa trên mỗi loop, bảo đảm đáp ứng quy mô hệ thống hiện tại đồng thời có dự phòng cho việc mở rộng, cải tạo trong tương lai; (2)khả năng liên kết nhiều tủ trung tâm thành một mạng thống nhất để quản lý tập trung các khối nhà, tòa nhà trong cùng khu dự án; (3)khả năng tích hợp và trao đổi tín hiệu với các hệ thống kỹ thuật khác trong công trình (hệ thống BMS, thang máy, hệ thống quạt tăng áp – hút khói, hệ thống chữa cháy tự động,…) thông qua các module giao tiếp, module giao thức phù hợp do nhà sản xuất quy định.

4.3. Về yêu cầu lắp đặt, vận hành và bảo dưỡng

- Về yêu cầu trong thi công, lắp đặt: (1) lắp đặt tại Phòng trực PCCC chuyên dụng hoặc nơi có người trực 24/7 và được lắp đặt trên kết cấu không cháy; (2) khu vực lắp đặt phải khô ráo, thoáng mát, dễ tiếp cận nhưng được khóa, niêm phong để tránh người không có thẩm quyền can thiệp; (3) bắt buộc nối đất (tiếp địa) cho vỏ tủ và các mạch điện tử nhạy cảm để chống nhiễu, quá áp, sét đánh.

- Về lập trình tủ, phân vùng và thiết kế loop: (1) trung tâm báo cháy địa chỉ phải được lập trình phù hợp với phương án phân vùng phát hiện cháy; địa chỉ từng thiết bị, tên vùng và mô tả vị trí phải thống nhất, trùng khớp với bản vẽ kiến trúc, sơ đồ nguyên lý và bảng thống kê thiết bị, bảo đảm khi hiển thị trên trung tâm có thể xác định chính xác khu vực xảy ra sự cố. (2) các mạch loop của trung tâm báo cháy địa chỉ phải được thiết kế theo dạng mạch vòng khép kín; trên tuyến cần bố trí đầy đủ thiết bị cách ly ngắn mạch tại các khu vực, đoạn tuyến có nguy cơ sự cố cao, nhằm khi xảy ra chập mạch chỉ cô lập một phần tuyến, không làm mất chức năng của toàn bộ loop.

- Về dây tín hiệu: Dây tín hiệu dùng để kết nối các thiết bị địa chỉ với trung tâm báo cháy phải là loại dây chống nhiễu, chống cháy; trường hợp hệ thống được thiết kế theo dạng mạch vòng, có thể cho phép chỉ sử dụng dây chống nhiễu nhưng vẫn phải đáp ứng đầy đủ các yêu cầu về khả năng chịu lửa và đặc tính kỹ thuật theo quy định của tiêu chuẩn áp dụng.

- Về thực hiện việc bảo dưỡng theo yêu cầu do nhà sản xuất quy định thì cần lưu ý một số vấn đề sau: (1) hằng ngày: kiểm tra trạng thái chung của trung tâm báo cháy (đèn nguồn, đèn lỗi, trạng thái giám sát); đọc và ghi nhận các sự kiện đã xảy ra trong 24 giờ trước. (2) hàng quý: kiểm tra nguồn dự phòng (giả lập mất điện để kiểm tra khả năng chuyển đổi), thử ngẫu nhiên một số đầu báo/nút ấn để bảo đảm trung tâm hiển thị đúng địa chỉ và kích hoạt chuẩn các đầu ra. (3) hàng năm: đo điện áp nguồn chính, điện áp ắc quy, điện trở cách điện mạch vòng; kết hợp bảo dưỡng, thay thế kịp thời các linh kiện suy giảm chất lượng.

Anh Tuấn/Phòng Thẩm duyệt về phòng cháy, chữa cháy